Zeka nedir? Zeka nasıl ölçülür?
“Zekâ” kavramı en geniş anlamı ile yaşam gereksinimlerini karşılayabilme yeteneğidir. Yüzyıllar önce mağara adamları bile aptal Çakıltaş yerine akıllı Çakmaktaş ava giderse avlarının daha başarılı olacağını bilmekteydiler. Bu iki insanın hangi yetenekleri bu değerlendirmeye yol açmakta idi? Daha iyi koku alma mı, iz sürmedeki başarı mı, cesaret mi? Yanıt ne olursa olsun mağara adamları için bireyin yemek bulma gibi gerçek yaşam işlerini yürütmedeki etkinliği “zekâ” demekti. Hızlı iletişim ve bilgisayarların önem kazandığı günümüzde ise “zekâ” kavramı artık hayvan avlama yeteneğinden çok sözel ve matematiksel yetenekleri içermektedir. Zekânın modern tanımları biliş, düşünme kapasitesi, neden bulma, bellek ve anlamayı vurgulamaktadır. Bu tanımdaki değişiklik zekânın gündelik tanımındaki önemli bir özelliği bu tanımın kültüre bağımlı olduğunu göstermektedir. Zekâ bir toplumun o andaki gereklerini karşıladığı için önemli sayılan yetenekleri içerir. Yani zekânın zaman ve kültüre göre anlam kazanması söz konusudur. Günümüzde zekâ bireyin belirli bir kültür içerisinde yaşantısını sürdürüp uyum yapması için gerekli olan yeteneklerin örüntüsü olarak tanımlanmaktadır (Anastasi, 1982).
Zekâyı oluşturan “yeteneklerin” neler olduğu konusunda ise tartışmalar hala devam etmektedir. Hemen hemen herkes zekânın iki yönü olduğunu kabul etmektedir. Bunlardan bir tanesi bireyin zihinsel potansiyelidir ve dolaysız olarak ölçülememektedir. İkincisi ise zihinsel davranıştır, gözlenebilir ve değerlendirilmesi yapılabilir.
Zekâyı bireyin belirli bir kültür içerisinde yaşantısını sürdürüp uyum yapması için gerekli olan yeteneklerin bir örüntüsü olarak tanımladığınızda şu özellikleri olduğunu görürüz:
1. Çoğu psikolojik özellikte olduğu gibi hem doğuştan gelen hem de sonraki öğrenme ve yaşantılarla şekil alan iki temel özelliği vardır.
2. Dolaysız olarak gözlenemez ancak açık bazı davranışlardan yordanan bir kurultudur.
3. Bireysel farklılıklara açıktır. Birçok psikolojik özellikte olduğu gibi toplum içinde normal dağılım gösterdiği varsayılır. Bu normal dağılımın alt ucunda zihinsel özürlüler, üst ucunda ise üstünler yer almaktadır.
Bugün zekâdaki bireysel farklılıkları ölçmek için “ zekâ”yı yansıttığı varsayılan bazı davranış örneklerinden oluşan standart, geçerli ve güvenilir zekâ testlerinden elde edilen zekâ bölümü (ZB) katsayısı kullanılmaktadır. Bu standart ZB ise bireyin yaşadığı kültür içinde yaş grubunun tipik davranışları ile karşılaştırılması sonucunda elde edilen normlar çerçevesinde anlam kazanmaktadır. Başka bir deyişle test sonucunda bireyin aldığı ZB o testin geliştirildiği normlar içinde bireyin hangi noktada olduğunu gösterir.
Bir ZB’nin sayısal değeri o ZB’nin hangi testten elde edildiği ile anlam kazanır. Farklı testler farklı kapsamlar içereceği için verilen ZB’leri aynı şeyi kapsamaz.
ZB olarak ele alındığında zekâ, açıklayıcı değil tanımlayıcıdır. Yani ZB bireyin belirli bir kültür içerisinde, belirli bir zamanda yaş grubu normlarına göre olan durumu yansıtır. Hiçbir zaman bireyin yeteneklerini yordayacak bir değer değildir. ZB daha çok zihinsel gelişimin oranını, hızını gösteren bir ölçüdür. Bireyi etiketlemek için değil onu anlamak ve yardımcı olmak için kullanılmalıdır. (“psychological Issues in Intelligence Testing”in Anastasi 1982 . Part there,pp:323-354.)